Vijlen werkt aan een Blue Zone: samen op weg naar gezondheid en gemeenschapszin
In Vijlen zetten inwoners zich, samen met wijkadviseur Wout Peters, in voor een Blue Zone waar gezondheid en samenredzaamheid centraal staan. Met duurzame initiatieven en het Ubuntu-gedachtegoed versterken ze de gemeenschap. Zo creëren ze een gezonde, verbonden en zelfredzame leefomgeving.
In Vijlen willen ze meer dan alleen gezonder leven: ze dromen van een echte Blue Zone; een plek waar mensen langer en gezonder samen leven. Lokale aanjager en wijkadviseur Wout Peters, samen met zijn partner Maud, is hier een beweging gestart. Geïnspireerd door het Ubuntu-gedachtegoed – ‘ik ben omdat wij zijn’ – werken zij stap voor stap aan een dorpsgedragen initiatief waarin gezondheid, verbinding en gemeenschapskracht weer vanzelfsprekend worden.
Wout kent beide kanten: ooit begon hij als lokale aanjager in Veendam, in de tijd dat 2diabeat net van start ging. Daar werkte hij aan een verschuiving van ‘ziekte en zorg’ naar ‘gezondheid en gedrag’ via ‘mens en maatschappij’, ondersteund door participatief onderzoek voor zijn master Healthy Ageing. Toen hij door 2diabeat werd gevraagd als wijkadviseur, stopte het project in Veendam helaas door het ontbreken van structurele financiering. Na zijn verhuizing naar Vijlen kwam het idee weer tot leven: hoe mooi zou het zijn om zoiets ook hier op te bouwen?
De uitdagingen in Vijlen: de cijfers spreken boekdelen
De cijfers uit de wijkscan die Wout vanuit 2diabeat maakte waren confronterend:
-
47% van de inwoners voelt zich regelmatig eenzaam
-
53% heeft overgewicht
-
32% ervaart een slechte gezondheid
In de bredere gemeente Vaals zijn de cijfers nog zorgelijker.
“Als je eenzaam bent, in armoede leeft of een slechte gezondheid hebt, is het bijna onmogelijk om dat alleen te doorbreken. De gemeenschap kan helpen mensen weer zelfredzaam te maken, vanuit samenredzaamheid.”
Herstel van gemeenschapszin en samenredzaamheid
“Dat bijna de helft van het dorp zich regelmatig eenzaam voelt, vond ik opvallend,” vertelt Wout. “Juist omdat mijn partner Maud, die oorspronkelijk uit Vijlen komt, het nog heeft meegemaakt als een hechte gemeenschap.”
Dat motiveerde Wout en Maud om te werken aan het herstel van dat gemeenschapsgevoel, dat vroeger vanzelfsprekend was, maar door de individualistische maatschappij steeds verder is afgebrokkeld. “Daardoor zie je ook dat de kloof tussen arm en rijk, landelijk maar zeker ook in Vijlen, steeds groter wordt.”
Gedreven door Ubuntu – ik ben omdat wij zijn
Wat hen daarbij drijft? Ubuntu – ‘ik ben omdat wij zijn’. Wout: “Maud en ik kennen elkaar vanuit de opleiding Ubuntu leiderschap en burgerschap. Dat idee dat je als mens pas tot betekenis komt in relatie tot de ander, inspireert en motiveert ons nog elke dag. Dit is ook echt onze bijdrage aan het geheel waarvan wij zelf ook deel uitmaken. We worden niet gefinancierd; wij zijn de impulsdragers die de gemeenschap in beweging willen zetten.”
De leefstijlpijlers van Blue Zone Vijlen
Concrete stappen en plannen in het dorp
Inmiddels zijn er vier dorpsraden en vier inspiratiesessies georganiseerd en zijn er bijna 80 betrokken dorpsgenoten verenigd in een dorpsapp. Tijdens de sessies ontstonden concrete plannen voor een regeneratieve dorpstuin, opgezet met permacultuur, en een deelcafé in het oude café van Bavaria, dat vroeger het bruisende hart van het dorp was. Dat wordt straks weer een centrale ontmoetingsplek, met activiteiten zoals een ouder & kind-café, healthy ageing-café, huiswerkcafé, lummelcafé en creatief café. Allemaal bedacht door inwoners zelf.
Opstarten met enthousiasme en zichtbaarheid
“De mensen staan in de startblokken,” zegt Wout. “Maar de fysieke plekken – de tuin en het café – moeten nog gerealiseerd worden. Zodra die er zijn, verwachten we dat participatie echt gaat stromen en exponentieel groeit.”
Een bijzonder startmoment was de samenwerking met Slagerij van Kampen. Een workshop met deze slagwerkgroep sloot goed aan bij de rijke traditie van harmonie en fanfare in Zuid-Limburg. Het trok jonge en oudere bewoners en werd gecombineerd met een hartcheckpunt van de Hartstichting, waar ruim 70 inwoners hun waarden lieten meten. Dat zorgde niet alleen voor bewustwording, maar ook voor zichtbaarheid en enthousiasme. “Het fungeerde echt als versneller, zoals we dat bij 2diabeat noemen.”
Wandeluitdaging
Er ligt nu ook een concrete wandeluitdaging van de Bas van de Goor Foundation: 20 weken lang wandelen met begeleiding van dorpsgenoten die fysiotherapeut zijn, gecombineerd met informatie over o.a. voeding, ontspanning, slaap en zingeving. Achteraf wordt samen gezond gegeten, met aandacht voor demedicaliseren en het stabiliseren van de bloedsuikerspiegel.
Samenwerken met zorgprofessionals
Wout en Maud trekken 10 weken uit om POH’ers, huisartsen en diëtisten persoonlijk te benaderen, hen te informeren en te vragen wat zij willen bijdragen. De reacties zijn positief: “Vanuit de wandeluitdaging hebben we medicijndoosjes ontvangen, met daarop positieve bijwerkingen van wandelen zoals meer energie en betere slaap,” vertelt Wout. “Die doosjes zijn bedoeld als relatiegeschenk voor patiënten, maar maken de POH’ers en huisartsen zelf ook enthousiast. Ze hebben misschien nog niet de tijd om actief bij te dragen, maar ze raken wel geïnspireerd en daar begint het mee.”
Die inspiratie vertaalt zich al naar kleine acties: POH’ers verwijzen patiënten door: “Ik heb gehoord dat er in Vijlen een heel leuk initiatief is, misschien is het iets voor jou om 20 weken met die groep te gaan lopen.” Huisartsen en POH’ers staan dus open voor contact en zien de waarde ervan in.
“Top-down verbinden met bottom-up is echt moeilijk. En de invloed van de cultuur – de neiging om vooral te consumeren in plaats van bij te dragen – zit ook in mijzelf. We moeten allemaal een beweging maken van ‘halen’ naar ‘geven’.”
De lange adem van pionieren
De aanpak is pionierend en vraagt geduld: “Het duurt echt 3 tot 5 jaar voordat je ziet dat mensen niet alleen aanhaken, maar ook actief gaan deelgeven,” legt Wout uit. Het doel is dat bewoners straks zelf eigenaar zijn van de dorpstuin en het café, en via kleine bijdragen (bijvoorbeeld een euro voor groenten of een buurtfeest in het café) samen het initiatief dragen. “Dat is veel duurzamer dan tijdelijke projectfinanciering.”
Van halen naar geven; een cultuurverandering
Wout deelt ook wat hem verraste: “Top-down verbinden met bottom-up is echt moeilijk. En de invloed van de cultuur – de neiging om vooral te consumeren in plaats van bij te dragen – zit ook in mijzelf. We moeten allemaal een beweging maken van ‘halen’ naar ‘geven’.”
Economisch gedragen door de gemeenschap
“Ik wil laten zien dat je met deze aanpak over twee jaar economisch gedragen kunt worden door de gemeenschap zelf,” legt Wout uit. “Dat je als creatief eigenaar die tuin kunt bewerken en het pand kunt beheren en bewonen, ten dienste van het dorp. En dat we de grond uit de markt halen, zodat die veiliggesteld wordt voor de gemeenschap, zodat het eigendom van ons allemaal blijft en geen speelbal meer is van commerciële partijen. De betrokken inwoners betalen dan bijvoorbeeld een euro voor de groente, of vieren een verjaardagsfeestje in het pand. Zo maken we het met elkaar mogelijk en genereren we inkomsten die de gemeenschap ten goede komen. Dat is niet alleen krachtiger, maar ook veel duurzamer dan tijdelijke financiering.”